O Códice Calixtino

A Peregrinación

O manuscrito, custodiado desde a Idade Media na catedral de Santiago, permaneceu durante un ano en paradoiro descoñecido despois de ter sido roubado por un antigo traballador do templo.

1
O Códice Calixtino
Códice Calixtino / @ Álvaro Ballesteros

Códice Calixtino / @ Álvaro Ballesteros

O Códice Calixtino (Codex Calixtinus) é unha xoia manuscrita do século XII, considerada a primeira e máis soada guía do Camiño de Santiago. O volume, custodiado na catedral de Santiago ata o 2011 -ano no que foi subtraído do templo por un antigo traballador, que o mantivo escondido ata que a policía o atopou 12 meses máis tarde-, está integrado por sermóns, himnos, milagres, textos litúrxicos, pezas musicais e relatos sobre o apóstolo Santiago e a ruta xacobea. Constitúe o de Compostela o exemplar máis antigo e completo da obra coñecida como Liber Sancti Iacobi, da que existen preto de 200 copias repartidas por toda Europa. Os textos foron redactados en diversas épocas e de forma independente, pero a autoría do último dos libros que completan o Códice Calixtino, no que se fala concretamente do Camiño de Santiago, foi atribuída a un monxe cluniaciense, o frade francés Aymeric Picaud.

Os 225 pergamiños que compoñen o Códice Calixtino divídense en cinco libros e dous apéndices. O primeiro libro versa sobre liturxia católica; o segundo e o terceiro -Libro dos Milagros e Traslado do Corpo do Apóstolo a Compostela-, sobre o apóstolo Santiago; o cuarto, sobre as conquistas do rei franco Carlomagno e o último, o Libro do Peregrino, é unha completa guía para quen emprende a ruta xacobea cara á capital galega.

O Códice Calixtino ábrese con dous folios nos que o pontífice Calixto II relata, a través dunha carta dirixida «á moi santa asemblea da basílica de Cluny» e a «Diego Gelmírez, arcebispo de Compostela», os testemuños relacionados cos milagres realizados polo apóstolo Santiago recollidos «percorrendo as crueis terras e provincias durante 14 anos». A misiva complétase con detalles sobre como sobreviviu o manuscrito a diferentes perigos.

A continuación, o Códice Calixtino dá paso ao Libro I, unha compilación de textos litúrxicos para as celebracións relixiosas en Santiago que acapara case todo o groso do manuscrito medieval tan de actualidade tras o seu furto da catedral en xullo do 2011 e a súa posterior recuperación exactamente un ano máis tarde. Séguelle o Libro dos Milagros, a narración de 22 prodixios da man do apóstolo Santiago. Non é ata o terceiro libro cando a obra comeza a introducir a tradición da peregrinación a través do relato da etapa de evanxelización do Apóstolo e o traslado do seu corpo ata Galicia.

O Libro IV aborda a aparición de Santiago a Carlomagno, detallando ao longo de 28 folios a entrada do rei na Península, a derrota de Roncesvalles e a morte de Roldán. A lenda narra que Santiago se lle apareceu a Carlomagno en soños para incitalo a liberar o sepulcro compostelán da invasión musulmá. Para axudalo a tal empresa mostroulle, a través dun camiño de estrelas, a dirección que debía seguir.

Pecha o Códice Calixtino o quinto libro, o máis coñecido, traducido e enxalzado de todo o volume. Trátase dunha extensa e completa guía destinada ao peregrino que describe a ruta do Camiño Francés, os seus enclaves, os costumes dos pobos e cidades polos que pasa o itinerario e os santuarios que o camiñante non debe deixar de visitar. Inclúe, ademais, unha serie de consellos prácticos para o viaxeiro e advertencias sobre os perigos que podería atoparse na súa aventura ata Compostela. Ao longo de 11 capítulos, o Iter pro Peregrinis ad Compostellam repasa as xornadas, os hospicios, os accidentes naturais que se cruzan no percorrido, os santos que «descansan» nel, a cidade de Santiago de Compostela -a catedral, o sepulcro, outras igrexas da capital galega- e as indicacións sobre como acoller aos peregrinos. Pero, ademais, o autor do manuscrito plasma nas súas páxinas as anécdotas que viviu ao longo do traxecto e as súas opinións sobre o que se ía atopando polo camiño. Destaca entre estas reflexións a súa impresión acerca dos habitantes do norte de España, aos que describe como «homes de caras feroces que aterrorizan á xente cos griñidos da súa bárbara lingua». «Os vascos e navarros son un pobo repleto de maldade, de cute escura, de aspecto aberrante, perverso, pérfido, desleal e falso». Tamén os acusa de ladróns e asasinos que «comen, beben e visten como porcos» e quéixase da gastronomía: en concreto, recomenda aos seus lectores non probar «o peixe que o vulgo chama barbo», xa que, segundo o frade, quen o inxira corre o risco de «enfermar».

Os cinco libros complétanse cun apéndice que incorpora ao códice un repertorio de cantos litúrxicos para as grandes cerimonias en conmemoración do apóstolo Santiago, 21 composicións polifónicas que, desde o punto de vista musical, constitúen a parte máis importante do manuscrito.

Roubo e recuperación

Tras estar salvagardada durante séculos na catedral, a Igrexa estivo a piques de perder para sempre esta prezada reliquia documental. O 7 de xullo do 2011 facíase pública a noticia da desaparición do Códice Calixtino. Dous días antes os arquiveiros da catedral de Santiago, alarmados, comezaron a botar en falta o libro e alertaron do seu roubo ás autoridades. Houbo que esperar todo un ano para recuperalo. O 4 de xullo, a xoia medieval regresaba ao templo compostelán e os bibliófilos respiraban aliviados.

A subtracción do códice da cámara blindada que custodia na catedral as obras máis valiosas do arquivo mantivo en albas á sociedade e á policía durante doce longos meses. Finalmente, as investigacións conduciron aos axentes ata un garaxe na localidade de Milladoiro (pertencente ao concello de Ames, limítrofe con Santiago) propiedade dun antigo traballador do templo, un electricista natural de Compostela que tiña no seu poder non só o manuscrito, senón tamén outros obxectos de gran valor que durante anos fora levándose nun lento goteo do santuario do Apóstolo e unha suma de diñeiro en efectivo que ascendía a máis dun millón de euros.

O rigoroso sistema de seguridade que protexía o códice foi vulnerado grazas á descoidada protección das chaves da caixa forte, colocadas na fechadura sen ningún tipo de vixilancia.

Durante as primeiras horas de incerteza todo apuntaba a dous posibles móbiles que explicasen a desaparición do Calixtino: unha vinganza interna, dirixida principalmente contra o deán da catedral e entón responsable do arquivo, José María Díaz, ou un roubo encargado por algún coleccionista de arte. Algúns especialistas valoraron o Códice en 10.000.000 de euros e o famoso ladrón de obras de arte Erik o Belga explicou que unha operación así podería ter sido encargada por 150.000 euros, pero que, sen colaboración desde dentro, era imposible levala a cabo con éxito.

A policía, coa axuda dos especialistas da Brigada de Patrimonio Histórico, mergullouse nun minucioso estudo das preto de 400 horas de cintas de vídeo das 25 cámaras que a catedral tiña instaladas no momento do roubo. Cun problema engadido: no cuarto na que se gardaba o Códice Calixtino non había cámaras, as máis próximas estaban situadas nos corredores de acceso. O operativo incluíu controis de estradas aos que se sumaron efectivos da Garda Civil e da Garda Nacional Republicana en Portugal.

Pasado un mes da desaparición, a policía mantivo abertas todas as liñas de investigación, poro as teorías sobre o roubo evolucionaron a furto e, incluso, a un secuestro, aproveitando, segundo os investigadores, a concorrida circulación no interior do templo e a falta de control sobre o acceso ao interior e as mochilas. Durante eses días, o Arcebispado de Santiagopediu aos ladróns que devolvesen o códice e o Goberno descartou ofrecer unha recompensa polo seu retorno. Tres meses despois, o deán dimitiu como arquiveiro catedralicio, recoñecendo que a desaparición do códice era determinante nesa decisión e que, segundo todas as versións, as chaves da caixa na que se conservaba o libro xunto a outros documentos estaban postas na fechadura.

O 4 de xullo do 2012, o manuscrito aparecía envolvido nunha bolsa de plástico nun garaxe de Milladoiro. Á espera de que se celebre o xuízo, o fiscal pediu para o ladrón confeso do Códice Calixtino, Manuel Fernández Castiñeiras, un total de quince anos de prisión, a metade do que solicita a Igrexa, que se presentou na causa como acusación particular, por un delito continuado de roubo con forza polo diñeiro que entre agosto do 2000 e ata o primeiro semestre do 2012 aseguran que se levou da caixa forte, unha cantidade que calcularon en 2.546.679 euros.

Tras a súa recuperación, o Códice Calixtino regresou á Catedral de Santiago, pero non por moito tempo. A expectación que alcanzou a ausencia do manuscrito converteuse, coa súa aparición, nunha inusitada curiosidade por esta xoia medieval que demandaba a berros a necesidade de dar a coñecer a súa historia e mostrala a todos aqueles que quixesen contemplala cos seus propios ollos. Así, a Xunta de Galicia programou unha exposición didáctica itinerante sobre a historia e contidos do Calixtino, o ambiente cultural no que naceu, a mentalidade da época, a catedral e a cidade de Santiago no século XII e unha síntese da historia do Camiño de Santiago e dos seus valores culturais. Mentres, o orixinal, que durante un tempo permaneceu exposto no templo compostelán, foi trasladado posteriormente á Cidade da Cultura. Agora, de novo na catedral compostelá, permanece custodiado baixo reforzadas medidas de seguridade.

Actividade

Para vivir o camiño debes estar rexistrado e/ou logueado. Dá o primeiro paso e empeza a túa historia!

Actividade recente

No hay ningún comentario en este muro social

La Voz de Galicia La Voz de Asturias

Puntos de interés

Albergues | Aloxamentos | Restaurantes | Guarnicionerías | Médicos | Puntos de interese | Talleres de bicicletas

Contactar | Aviso Legal | Autoría | Mapa Web

© Copyright LA VOZ DE GALICIA S.A. Polígono de Sabón, Arteixo, A Coruña (ESPAÑA) Inscrita no Rexistro Mercantil da Coruña no Tomo 2438 do Arquivo, Sección Xeral, aos folios 91 e seguintes, folla C-2141. CIF: A-15000649

Desenvolvido por Hyliacom

Utilizamos cookies propias e de terceiros para mellorar os nosos servizos, manter a sesión e personalizar a experiencia do usuario, así como para obter estatísticas anónimas de uso da web. Se continua navegando consideramos que acepta o seu uso. Pode obter máis información aquí